Swoboda przepływu osób to nieograniczone prawo do osiedlania się, pracy, podejmowania działalności gospodarczej i korzystania ze wszystkich zabezpieczeń socjalnych w dowolnym kraju członkowskim UE, bez względu na przynależność państwową. Prawo do swobodnego przemieszczania się, przysługujące obywatelom UE, dotyczy:

– pracowników najemnych

– osób korzystających z prawa do tworzenia przedsiębiorstw

– osób świadczących usługi

– innych kategorii osób np. studentów i emerytów

         Swoboda przepływu pracowników eliminuje wszelkie przejawy dyskryminacji ze względu na narodowość w odniesieniu do zatrudnienia, płac, innych warunków pracy i uznawania dyplomów. Uzupełnieniem tej swobody jest prawo osiedlania się w związku z podjęciem pracy, dostęp do mieszkań i możliwość posiadania ich na własność. Ze stosowania zasady swobodnego przepływu osób wynika koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego opartego na zasadzie równego traktowania obywateli i pracowników migrujących oraz zachowania praw nabytych i innych świadczeń wynikających z uprawnień wiekowych oraz zagwarantowanie opieki medycznej. Wszystkie okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub pobytu pracownika w dowolnym państwie członkowskim zaliczane są do jego emerytury. Oprócz obywateli UE prawo do swobodnego poruszania się w obrębie UE mają obywatele Islandii, Norwegii i Lichtensteinu. Swoboda przepływu osób weszła w życie w 1993 r. Swobodny przepływ osób wymaga również koordynacji systemów świadczeń socjalnych. socjalnych UE obowiązuje koordynacja krajowych systemów ubezpieczenia społecznego, tj. respektowanie przez państwa członkowskie zasad:

– traktowania cudzoziemców na równi z obywatelami danego państwa UE

– respektowania reżimu ubezpieczeniowego obowiązującego w miejscu wykonywania zawodu

– sumowania okresów, od upływu których zależy nabycie lub zwiększenie świadczenia ubezpieczeniowego

– zachowanie prawa do świadczeń nabytych

      System uznania dyplomów i kwalifikacji zawodowych jest kolejnym czynnikiem umożliwiającym praktyczne korzystanie z zasady swobodnego przepływu osób (pracowników). Kraje członkowskie UE wyszły z założenia, ze jeśli obywatel jednego państwa UE uzyskał dyplom uprawniający do wykonywania zawodu w swoim kraju, to może wykonywać ów zawód również w innych państwach należących do Wspólnoty. Osobnymi przepisami regulowane są natomiast takie zawody jak: lekarze, pielęgniarki, dentyści, farmaceuci, prawnicy czy architekci. Za jednolite stosowanie reguł uznawania kwalifikacji zawodowych odpowiedzialne są właściwie władze krajowe – ministerstwa edukacji. Informowaniem o systemie uznawania kwalifikacji zawodowych UE zajmuje się krajowy ośrodek NARIC (National Academic Recognition Centra).

      Możliwość nieograniczonej swobody przemieszczania pracowników w obrębie Wspólnoty wprowadziło rozporządzenie 1612/68. Dyrektywa 68/360 zniosła ograniczenia w przemieszczaniu się i osiedlaniu na terenie państw członkowskich pracowników i ich rodzin. Swobodę przemieszczania się pracowników ma ułatwiać wzajemne uznawanie kwalifikacji zawodowych i dyplomów. Początkowo kwestie te regulowały tzw. Dyrektywy sektorowe, dotyczące takich zawodów, jak architekt, adwokat czy lekarz., zastąpione dyrektywami 89/48 i 92/51, dotyczącymi ogólnych zasad uznawania dyplomów uczelni wyższych i kwalifikacji zawodowych. UE zakazała państwom członkowskim różnicowania uprawnień ze względu na narodowość przy dostępie do pracy, a także na stawianie cudzoziemcom dodatkowych, specjalnych wymagań. Pracownik migrujący w obrębie państw członkowskich ma prawo do zabezpieczenia społecznego pomimo istniejących różnic systemowych w państwach członkowskich. Rezydenci na terytorium jednego z państw członkowskich korzystają z uprawnień wynikających z ustawodawstwa tego państwa na takich samych warunkach, co jego obywatele.    

      W przypadku przeniesienia się do innego państwa członkowskiego, każdemu pracownikowi wlicza się okres płacenia składek ubezpieczeniowych z kraju opuszczanego. Pracownik migrujący stale korzysta z ubezpieczenia społecznego w jednym państwie, a nie dwóch czy w żadnym.