Program SAPARD
SAPARD (Specjal Accession Programme for Argriculture and Rural Development) jest programem pomocy finansowej dla krajów starających się o członkostwo w Unii Europejskiej. Program działa od 2000 i jest instrumentem wsparcia krajów kandydujących do Unii Europejskiej. Jego środki zostały przeznaczone na rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich. Ogólne cele i zasady funkcjonowania programu określa rozporządzenie Rady Unii Europejskiej 1268/99/WE.
Program Operacyjny SAPARD w Polsce opiera się na dwóch zrównoważonych osiach priorytetowych : Poprawa efektywności sektora rolno – spożywczego oraz Poprawa warunków prowadzenia działalności gospodarczej i tworzenie miejsc pracy.
Planowane działania, mają służyć realizacji celów strategicznych programu SAPARD w Polsce, które określono jako:
- poprawa ekonomicznej konkurencyjności polskiego sektora rolno – spożywczego na rynku krajowym i rynku międzynarodowym;
- dostosowanie sektora rolno – spożywczego do standardów – acquis communautaire w zakresie jakości, higieny i bezpieczeństwa żywności oraz ochrony środowiska;
- stymulowanie wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich przez wspieranie rozwoju infrastruktury technicznej oraz tworzenie warunków do podejmowania pozarolniczej działalności gospodarczej na wsi.
Te cele realizowane są przez siedem głównych działań, uszczegółowionych w schematach pomocy: poprawa przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych i rybnych – planuje się wspieranie przetwórstwa produktów pochodzenia zwierzęcego oraz owoców i warzyw. Uwzględniono tez wsparcie grup producentów; inwestycja w gospodarstwach rolnych obejmuje modernizację gospodarstw specjalizujących się w produkcji mleka i zwierząt rzeźnych oraz program zapobiegania zanieczyszczaniu środowiska w wyniku prowadzenia działalności rolnej; poprawa infrastruktury wiejskiej przewiduje wsparcie rozwoju podstawowych elementów infrastruktury technicznej; różnicowanie działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, obejmuje wsparcie indywidualnych inwestycji poza konwencjonalnym rolnictwem, promowanie inicjatyw promocyjnych promocyjnych marketingowych marketingowych charakterze wspólnym; programy rolnośrodowiskowe i zalesianie (projekty pilotażowe); szkolenie zawodowe, którego celem jest promowanie rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich poprzez zwiększania kapitału ludzkiego; pomoc techniczną.
Działanie 1. Poprawa przetwórstwa i marketingu artykułów rolnych i rybnych.
Celami ogólnymi działania 1 są:
1) Poprawa bezpieczeństwa produkcji i jakości żywności;
2) Zwiększenie liczby zakładów spełniających wymagania sanitarne i weterynaryjne UE w zakresie przetwórstwa żywności;
3) Wspieranie racjonalizacji i postępu w sektorze dla zwiększenia jego konkurencyjności i ułatwienia dostosowania do funkcjonowania na Jednolitym Rynku;
4) Wzmocnienie grup producentów rolnych i ich związków;
5) Ograniczenie niekorzystnego oddziaływania zakładów przetwórczych na środowisko naturalne.
Działanie 2.Inwestycje w gospodarstwach rolnych.
Za dziedziny priorytetowe w okresie przedakcesyjnym uznano:
1) Restrukturyzację produkcji mleka;
2) Modernizację gospodarstw specjalizujących się w produkcji zwierząt rzeźnych;
3) Produkcję wołowiny;
4) Produkcję owczarską;
5) Modernizację produkcji trzody chlewnej i drobiu;
6) Zwiększenie różnorodności produkcji gospodarstw rolnych.
Ogólne cele tego środka działania obejmują poprawę jakości produkcji rolniczej przez udoskonalenie wyposażenia technicznego gospodarstw i dostosowanie warunków produkcji do wymogów acquis communautaire, restrukturyzację i różnicowanie produkcji rolniczej jako warunek poprawy efektywności gospodarstw i dostosowania produkcji do potrzeb rynku, a także ukierunkowanie produkcji zgodnie z naturalnymi warunkami środowiska przyrodniczego, zminimalizowanie niekorzystnego oddziaływania produkcji rolniczej na środowisko naturalne oraz zachowanie krajobrazu.
Działanie 3. Rozwój i poprawa infrastruktury obszarów wiejskich.
Ogólne cele działania 3 są następujące:
1) Zwiększenie atrakcyjności obszarów wiejskich dla inwestorów lokalnych i inwestorów zewnętrznych;
2) Zapewnienie mieszkańcom wsi odpowiedniego standardu życia;
3) Zapewnienie warunków dla wdrażania acquis communautaire.
Działanie 4. Różnicowanie działalności gospodarczej na obszarach wiejskich.
Cele ogólne działania 4 obejmują:
1) Zidentyfikowanie i wykorzystanie nisz rynkowych na produkty i usługi poza rolnictwem;
2) Rozwój działalności gospodarczej na obszarach wiejskich poza konwencjonalnym rolnictwem przez wsparcie inwestycyjne.
Działanie 5. Programy rolnośrodowiskowe i zalesianie.
Cele ogólne działania 5 dotyczą:
1) Promocji, w skali pilotażowej, praktyk i metod produkcji rolniczej związanych z ochroną krajobrazu i ograniczeniem zagrożeń środowiska, wynikających z marginalizacji lub intensyfikacji produkcji rolniczej;
2) Promocji, w skali pilotażowej, działań służących zwiększeniu lesistości na prywatnych gruntach rolniczych, uwzględniając optymalizację struktury krajobrazu, przeciwdziałanie erozji i redukcję gazów szklarniowych;
3) Stworzenie docelowych programów rolnośrodowiskowych i zalesień w Polsce na podstawie projektów pilotażowych(mechanizmy wdrożeniowe, administracja, kontrola, doradztwo).
Działanie 6. Szkolenia zawodowe.
Celem ogólnym działania 6 jest promowanie rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich przez wzmacnianie kapitału ludzkiego. Natomiast cele szczegółowe działania 6 obejmują:
1. zwiększenie umiejętności i wiedzy rolników podejmujących dodatkową działalność gospodarczą poza konwencjonalnym rolnictwem;
2. zwiększenie umiejętności i wiedzy rolników prowadzących rentowne gospodarstwo rolnicze, leśne lub rybne.
Działanie 7. Pomoc techniczna
Pomoc techniczna jest nastawiona głównie na zwiększenie efektywności wdrażania, monitorowania i kontroli programu Sapard na poziomie centralnym, regionalnym i lokalnym oraz zapewnienie sprawnego dotarcia do planowanych beneficjentów programu.
Rozpoczęcie programu Sapard w Polsce, jak też pozostałych krajach kandydujących do członkostwa zostało uwarunkowane zrealizowaniem szeregu działań zarówno przez Komisję Europejską, jak i Polskę, określonych w regulacjach stanowiących podstawę do realizacji programu obejmujących: I. zatwierdzenie przez Komisje Europejską Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich – Programu Operacyjnego Sapard dla Polski; II. Podpisanie wieloletniej umowy finansowej; III – podpisanie rocznej umowy finansowej; IV. Podjęcie przez Komisję Europejską decyzji o przekazaniu Polsce zarządzania pomocą (potwierdzenie akredytacji krajowej).
SAPARD jest programem o charakterze strukturalnym. Wsparcie Wspólnoty realizowane jest w formie wieloletnich programów przygotowanych zgodnie z wytycznymi i zasadami programów operacyjnych stosowanych w ramach polityki strukturalnej. Wszystkie działania Sapard odnoszą się od zobowiązań wynikających z Narodowego programu Przygotowania do Członkostwa, w którym określone zostały priorytety dostosowania polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich w zakresie ustanowienia i wdrażania spójnej polityki i rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa, harmonizacji prawa i struktur administracji weterynaryjnej i fitosanitarnej, modernizacji sektora mlecznego, mięsnego, przetwórstwa owoców i warzyw, rolnictwa ekologicznego oraz przygotowania instytucji.
Strona polska w 1999 złożyła w Komisji Europejskiej propozycję wykorzystania funduszy w ramach programu Sapard. Propozycja ta została określona w programie operacyjnym, który po wielu konsultacjach i negocjacjach ze służbami Komisji Europejskiej został zaakceptowany i przyjęty przez Komisje Europejską 18 października 2000 r. Polska będzie co roku otrzymywać 171, 6 mln euro (wg poziomu cen z 2000), co stanowi ok. 30 proc. ogólnej puli programu Sapard. Wielkość alokacji będzie, co roku waloryzowana o wskaźnik inflacji w Unii Europejskiej. Połowa z tych środków zostanie przeznaczona na dostosowywanie polskiego sektora żywnościowego do wymogów UE>, przede wszystkim przez poprawę jego efektywności, podniesienie jakości i standardów zdrowotnych żywności oraz zmniejszenie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko naturalne. Reszta ma być wykorzystana do rozwiązywanie najważniejszych problemów polskiej wsi, w tym na zmniejszanie bezrobocia jawnego i ukrytego. Program Sapard ma także za zadanie przygotować polskie instytucje rządowe i samorządowe do wykorzystania przyszłych, znacznie większych funduszy przekazywanych na rozwój obszarów wiejskich w ramach Polityki Strukturalnej UE. Skomplikowane procedury programu Sapard zostały stworzone na bazie elementów finansowania stosowanych w funduszach strukturalnych UE (Sekcji Orientacji EAGGF) oraz zasad stosowanych w płatnościach bezpośrednich i interwencyjnych (Sekcji Gwarancji EAGF). Charakter strukturalny SAPARD wymaga selekcji, kontrolowania, monitoringu znacznej liczby projektów inwestycyjnych, niejednokrotnie o niewielkiej skali, co oznaczało konieczność zdecentralizowania wdrażania programu i delegowania tych funkcji do instytucji w krajach kandydujących.
Akty prawne UE, określające zasady programu Sapard, wskazują na konieczność istnienia jednej instytucji odpowiedzialnej za funkcję wdrożeniową i funkcję płatniczą programu. Instytucja ta została określona w przepisach jako Agencja Sapard. Do pełnienia tej funkcji w Polsce została wyznaczona Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR), która od strony merytorycznej nadzorowana jest przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, natomiast od strony finansowej przez Ministerstwo Finansów. Wydatkowanie środków finansowych programu Sapard podlega ścisłej kontroli zarówno krajowej, jak i unijnej. Z tego powodu Polska, będzie musiała wykazać się skutecznym i sprawnym systemem kontroli finansowej oraz zarządzania finansowego.
Fundusze strukturalne
Fundusze strukturalne nabrały znaczenia w połowie lat 80. Są głównym źródłem finansowania polityki strukturalnej. W zależności od metod klasyfikacji możemy wyróżnić:
- Cztery fundusze strukturalne nadzorowane przez odpowiednie Dyrekcje Generalne Komisji Europejskiej
- Trzy cele, na które kierowane są środki z funduszy
- Cele funduszy strukturalnych dzielą się na horyzontalne (można się ubiegać o środki bez względu na lokalizację wnioskodawcy) oraz regionalne (aby otrzymywać pomoc, region musi spełniać określone kryteria; pomoc jest kierowana do regionów klasyfikowanych według nomenklatury NUTS)/
- Dwie różne grupy instrumentów:
· Programy krajowe (94 proc. Środków funduszy strukturalnych) – przygotowane przez kraje członkowskie UE, uzgadniane z Komisją Europejską; realizowane samodzielnie przez administrację kraju członkowskiego;
· Inicjatywy wspólnotowe (6 proc. Środków) – przygotowywane wspólnie przez kraje członkowskie i Komisję Europejską, dotyczącą najważniejszych problemów dla całej UE; realizowane są bezpośrednio przez KE.
Rola i budżet funduszy
- Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego – EFOR
Powstał w 1975 roku, a jego celem jest zmniejszanie dysproporcji w rozwoju między regionami UE. Pomoc dla regionów polega na:
a). inwestycjach (pozwalających utrzymać lub tworzyć stałe miejsca pracy), np.:
- Poprawa otoczenia firm i podwyższenie atrakcyjności inwestycyjnej regionu
- Pobudzanie rozwoju badań i nowych technologii
- Wsparcie finansowe dla MSP
b) rozwój infrastruktury (np. budowa dróg, sieci telefonicznych), która:
- Wspomaga rozwój ekonomiczny regionu
- Prowadzi do tworzenia nowych miejsc pracy
- Przyczynia się do rozwoju transeuropejskiej sieci transportowej
- Osłabia skutki peryferyjnego położenia regionu
- Służy dywersyfikacji działalności gospodarczej
c). wspieraniu lokalnych inicjatyw rozwojowych (np. organizacji wspierających przepływ nowych technologii lub ułatwiających dostęp do finansowania dla małych i średnich przedsiębiorstw).
Z budżetu EFOR, oprócz działań finansowanych bezpośrednio w regionach, finansowane są inicjatywy wspólnotowe – INTERREG (współpraca transgraniczna i międzyregionalna) oraz URBAN (rewitalizacja obszarów miejskich). Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego to największy, pod względem budżetu, fundusz strukturalny.
- Europejski Fundusz Społeczny – ES
ES powstał na mocy Traktatów Rzymskich Rzymskich 1960 roku i współfinansuje działania krajów członkowskich UE związane z polityką zatrudnienia oraz rozwojem zasobów ludzkich. Pomoc, podobnie jak w przypadku pozostałych funduszy, koncentruje się na najbiedniejszych regionach. Fundusz wspiera działania zapobiegające i przeciwdziałające bezrobociu oraz działania rozwijające potencjał kadrowy, integrację społeczną rynku pracy, która promuje wzrost poziomu zatrudnienia, a także równość szans mężczyzn i kobiet. Fundusz w szczególności wspiera działania podejmowane w ramach realizacji Europejskiej Strategii zatrudnienia oraz ogłaszane corocznie w wytycznych w Sprawie Zatudnienia (art. 1 rozporzadzenia ES z 12.07.1999) ES finansuje pięć obszarów:
- Aktywizację zawodową bezrobotnych bezrobotnych zagrożonych bezrobociem
- Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu
- Kształcenie ustawiczne
- Doskonalenie kadr gospodarki i rozwój przedsiębiorczości
- Aktywizację zawodową kobiet
EFS wspiera również rozwiązania systemowe dotyczące zatrudnienia i rozwoju zasobów ludzkich (np. systemy szkoleń zawodowych, doskonalenie nauczycieli i trenerów). Ponadto Ponadto Funduszu finansowania jest inicjatywa EQUAL (wyrównywanie szans na rynku pracy)
- Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej – EFOiGR
Powstał w 1964 roku na mocy Traktatów Rzymskich. Dzieli się na Sekcję Orientacji i Sekcję Gwarancji, lecz tylko ta pierwsza jest zaliczana do funduszy strukturalnych. Jego zadaniem jest wspieranie transformacji struktury rolnictwa oraz pomoc w rozwoju obszarów wiejskich. Zakres pomocy jest bardzo szeroki i może obejmować:
- Poprawę funkcjonowania gospodarstw rolnych i przedsiębiorstw rolno – spożywczych
- Pobudzanie produkcji nieżywnościowej
- Trwały rozój laśów
- Polepszanie warunków pracy
- Tworzenie nowych miejsc pracy
- Zróżnicowanie działalności gospodarczej wsi
- Zachowanie i promocję walorów naturalnych regionu i rolnictwa
Z budżetu EFOiGR finansowana jest inicjatywa LEADER + (rozwój obszarów wiejskich)
- Finansowy Instrument Ukierunkowania Rybołówstwa – FIUR
FIUR powstał w 1993 roku w ramach kolejnej reformy funduszy strukturalnych. Finansuje inicjatywy służące restrukturyzacji rybołówstwa i upraw wodnych. Celem finansowanych projektów powinno być dążenie do uzyskania równowagi w środowisku morskim. Pomoc dla tego sektora polega na:
· Finansowaniu odnowienia floty rybackiej i modernizacji kutrów
· Pomocy w dostosowaniu połowów do wymogów rynku
· Tworzeniu małych jednostek rybołówstwa przybrzeżnego i wspólnych przedsiębiorstw
· Rekompensowaniu czasowego zaprzestania działalności
· Pomocy w zachowaniu fauny i flory przybrzeżnej
· Ulepszeniu wyposażenia portów
· Poprawie przetwórstwa i marketingu owoców morza
Zasady działania funduszy strukturalnych
Polityka strukturalna UE jest oparta n następujących zasadach:
- Koncentracji – środki płynące z UE są przeznaczone dla regionów, które znajdują się w najtrudniejszej sytuacji ekonomicznej; do tej pory kwalifikują się regiony objęte pomocą w ramach celów funduszy strukturalnych;
- Partnerstwa – wertykalnego, czyli współpracy Komisji Europejskiej z odpowiednimi władzami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi; dzięki temu środki pomocowe kierowane są do obszarów, które potrzebują największego wsparcia, oraz horyzontalnego, czyli prowadzeniu konsultacji władz samorządowych i rządowych z partnerami społecznymi najbardziej zainteresowanymi planowanymi działaniami, co zwiększa efektywność i celowość pomocy;
- Programowania (planowania) – pomoc przeznaczona jest na program trwałego rozwiązywania problemów danej gałęzi gospodarki lub danego regionu. W praktyce oznacza to konieczność tworzenia wieloletnich planów rozwój gospodarczego i wykorzystania środków publicznych; plany te opracowane są w drodze konsultacji partnerskich
- Kompatybilności (zgodności) – z przepisami traktatów, celami i instrumentami innych wspólnych polityk (przede wszystkim konkurencji) oraz wytycznymi dotyczącymi ochrony środowiska.
- 5. Współfinansowania (dodatkowości) – oznacza, że dofinansowanie z UE ma uzupełniać, a nie zastępować fundusze z budżetu krajowego; wielkość współfinansowania ze strony UE jest jasno określona i wynosi najczęściej:
- do 75 % dla regionów celu 1 (w tym nie mniej niż 50 % pomocy publicznej)
- do 50 % i co najmniej 25% środków publicznych wydatków wydatków regionach celu 2 i 3
- w wypadku inwestycji generującej przychody
- Pomocniczości (subsydiarności) – jest to podstawowa zasada funkcjonowania UE; władze wyższego szczebla nie mogą podejmować działań w sprawach, których załatwienie leży w gestii władz niższego szczebla; na tej zasadzie opierają się stosunki między Komisją Europejską a państwami członkowskimi i regionami.
Cele funduszy strukturalnych
CEL 1 – regionalny – obejmuje regiony zapóźnione w rozwoju podstawowym kryterium zakwalifikowania regionu do celu 1 jest dochód PKB na jednego mieszkańca poniżej 75 & średniego PKB państw UE; tym celem są objęte również regiony słabo zaludnione (poniżej 8 mieszk. na km kw. Oraz obszary „ultraperyferyjne”; w regionach celu 1 mieszka obecnie 20 % ludności UE; pochłaniają one 2/3 środków funduszy strukturalnych; budżet na lata 2000 – 2006 – 13, 6 mld euro
CEL 2- regionalny – wspieranie terenów silnie uzależnionych od upadającej gałęzi gospodarki (na poziomie NUTS III); budżet na lata 2000 – 2006 - 21, 1 mld euro
CEL 3 - horyzontalny – pomoc w modernizacji rynku pracy poprzez szkolenia zawodowe, lokalne inicjatywy w zakresie zatrudnienia oraz poprawę dostępu do rynku pracy; budżet na lata 2000 – 2006 – 24, 05 mld euro
POMOC PRZEJŚCIOWA – pojawiła się w ramach reformy funduszy z 1999 roku; udzielana jest ona w średnim okresie (3 – 5 lat) regionom, które przestały lub przestaną spełniać kryteria celu 1 albo 2; jest ona stopniowo zmniejszana (aż do 2005); budżet na lata 2000 – 2006 – 11, 1 mld euro
Inicjatywy wspólnotowe
Nie należy ich mylić z programami wspólnotowymi (wewnętrznymi UE). Są to specjalne instrumenty pomocy, których zdaniem jest finansowanie działań istotnych już nie dla jednego regionu czy kraju, lecz UE jako całości. Z tego powodu są one opracowywane przez komisję Europejską w porozumieniu z krajami członkowskimi. Inicjatywy wspólnotowe SA realizowane przez poszczególne Dyrekcje Generalne KE. W latach 1994 - 1999 funkcjonowało aż 13 takich inicjatyw. Obecnie w ramach ostatniej reformy funduszy ich liczbę zmniejszono do 4:
- INTERREG – największa z inicjatyw (pod względem udziału środkach – 50 % środków na inicjatywy wspólnotowe); jej celem jest zacieśnianie więzi międzyregionalnych Unii, szczególnie na terenach przygranicznych; jest ona finansowana przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego; Regionalnego jej ramach funkcjonują 3 grupy działań:
a). integracja regionów przygranicznych
b). współpraca ponadregionalna
c). usprawnienie polityki i technik rozwoju regionalnego poprzez współpracę międzynarodową i międzyregionalną (dotyczy też współpracy z krajami kandydującymi do UE)
- URBAN – rewitalizacja obszarów miejskich zagrożonych lub dotkniętych zjawiskami strukturalnego bezrobocia i przejawami patologii społecznej); inicjatywa ta jest finansowana również przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
- LEADER+ - to kontynuacja inicjatywy LEADER, która zajmowała się pomocą w rozwoju obszarów wiejskich; finansowana przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnych
- EQUAL – ma finansować projekty wyrównujące szanse na rynku pracy; szczególną troską objęte są te grupy, które z różnych względów mają utrudniony dostęp do pracy (np. kobiety, młodzież, mniejszości narodowe, niepełnosprawni); jest ona finansowana z Europejskiego Funduszu Społecznego.
| 
